ราว 30 ปีก่อน บนพื้นที่ดอยตุงเคยมีการค้นพบกล้วยไม้รองเท้านารี หรือที่รู้จักกันอีกชื่อหนึ่งว่า Lady’s Slipper ซึ่งเรียกตามรูปทรงของส่วนดอกที่คล้ายกับรองเท้าของผู้หญิง หากก็พบว่ากล้วยไม้ชนิดนี้ได้ถูกลักลอบเก็บไปมากจนเกือบใกล้สูญพันธุ์

มูลนิธิแม่ฟ้าหลวงฯ เริ่มโครงการเพาะเลี้ยงรองเท้านารีในพื้นที่โครงการพัฒนาดอยตุงฯ ขึ้นตั้งแต่ปี 2537 เพื่อปลูกคืนสู่ป่า โดยรวบรวมทั้งสายพันธุ์แท้และลูกผสมจากแหล่งต่างๆ และทดลองเพาะปลูกสายพันธุ์ใหม่ให้มีลักษณะพิเศษขึ้น เมื่อได้รองเท้านารีที่ออกดอกสวยงามก็จัดส่งเข้าประกวดงานกล้วยไม้ระดับชาติ ซึ่งรองเท้านารีกลุ่มนี้จะตั้งชื่อให้ว่า “สังวาลย์” และหมายเลขกำกับตามท้าย

ในปีนี้ มีกล้วยไม้จากมูลนิธิแม่ฟ้าหลวงฯ หลายสกุลได้รับรางวัลการประกวดดอกกล้วยไม้ในงาน “ลานนาพฤกษาชาติ ครั้งที่ 37” ณ จังหวัดเชียงใหม่ เมื่อวันที่ 9-13 สิงหาคม ที่ผ่านมา หลายรางวัล ได้แก่ รองเท้านารีพันธุ์แท้ซูเปอร์เปียนส์ ได้รับรางวัล “ยอดเยี่ยมของงาน” และรางวัล “ยอดเยี่ยมประเภท” รองเท้านารีแวนการ์ด ได้รับรางวัล “ยอดเยี่ยมประเภท” นอกจากนี้ยังมีรองเท้านารีที่ได้รับเกียรตินิยม จากสมาคมพฤกษชาติแห่งประเทศไทยอีกจำนวน 2 สายพันธุ์ด้วยกัน คือ รองเท้านารีสุขะกุล “สังวาลย์ 14” และ รองเท้านารีเกรแฮม โรเบิร์ตสัน “สังวาลย์ 1” 

ที่ขาดไปไม่ได้เลยคือ อาจารย์น้อย – ธีรพันธ์ โตถิรกุล ผู้จัดการส่วนวิจัยและพัฒนาพืช ผู้อยู่เบื้องหลังสายพันธุ์กล้วยไม้ของมูลนิธิแม่ฟ้าหลวงฯ มาตั้งแต่ปี 2537 และเป็นผู้คัดสรรรองเท้านารีเพื่อเข้าร่วมประกวดในงานต่างๆ และวันนี้ เราจะมาพูดคุยกับเขากัน

 

 

ทำไมมูลนิธิแม่ฟ้าหลวงฯ ถึงเลือกปลูกกล้วยไม้พันธุ์รองเท้านารีในพื้นที่โครงการพัฒนาดอยตุงฯ

เนื่องจากสมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนีโปรดกล้วยไม้สกุลรองเท้านารีก็เลยมีโครงการเพาะเลี้ยงรองเท้านารีและอนุรักษ์พันธุ์พืชชนิดอื่นๆ ขึ้น พระองค์เคยเสด็จทอดพระเนตรรองเท้านารีที่หมู่เกาะอ่างทองเมื่อปี 2510 พอพระองค์เสด็จกลับมาประทับที่ดอยตุง ก็มีพระราชดำริให้ใช้เป็นแหล่งกระจายกล้วยไม้พันธุ์รองเท้านารีจึงได้ชื่อว่า รองเท้านารีดอยตุง ซึ่งเราได้รวบรวมทั้งพันธุ์รองเท้านารีต่างๆ และการทำลูกผสมเพิ่มเติม

ปัจจุบันการทำรองเท้านารีแบบลูกผสม มีเป้าหมายเพื่อทั้งอนุรักษ์ และเทิดพระเกียรติสมเด็จย่า ถ้าหากเป็นลูกผสมของรองเท้านารีอ่างทอง หรือรองเท้านารีดอยตุง ก็พยายามจะเอาไปเกี่ยวกับพระนามพระองค์ ที่มีจดทะเบียนมาแล้วก็เช่น รองเท้านารี พรินเซสสังวาลย์ รองเท้านารีสังวาลย์ซีรีเบรชั่น ปีที่ 108 และรองเท้านารีสังวาลย์แอนนิเวอร์ซารี่ ปีที่ 108 ในขณะเดียวกันก็จะมีกล้วยไม้อีกกลุ่มหนึ่งทำสำหรับจำหน่าย เราก็จะตั้งเป็นซีรีส์ชื่อดอยตุง

 

กล้วยไม้แต่ละสกุลมีระยะเวลาในการปลูกแตกต่างกันอย่างไร

แล้วแต่จังหวะ ถ้าเรามีของเราถึงจะนำต้นไปจดทะเบียน การจดทะเบียนนี้ก็ต้องส่งไปที่สวนพฤกษศาสตร์ ประเทศอังกฤษ (Royal Horticultural Society) ถือเป็นสถานที่ที่รับขึ้นทะเบียนกล้วยไม้ทั้งหมด

 

นอกจากการจดทะเบียนกล้วยไม้แล้ว ยังมีการขอเกียรตินิยมของกล้วยไม้ด้วย หมายถึงอะไร

เกียรตินิยม คือคุณภาพของกล้วยไม้ต้นนั้นๆ ว่า ดีเพียงพอที่จะได้ประกาศนียบัตรติดตัวไว้ว่ามันเป็นต้นคุณภาพดี เกียรตินิยมจะมี 3 ระดับ ก็คือ First Class Certificate (FCC) ระดับรองลงมาคือ Award of Merit (AM) และอันดับที่ 3 คือ Highly Commended Certificate (HCC) เกียรตินิยมจะให้โดยสมาคมต่างๆ เช่นที่เราขอมาตลอดคือ สมาคมพฤกษชาติแห่งประเทศไทย ในพระบรมราชูปถัมภ์ ซึ่งเป็นสมาคมที่ใหญ่ที่สุดของเมืองไทย เมื่อได้เกียรตินิยม จะเขียนด้วยชื่อย่ออันดับตามด้วยเครื่องหมายทับ RHT (Royal Horticultural Society of Thailand) เช่น รองเท้านารีที่ได้รับเกียรตินิยมในงานนี้คือ รองเท้านารีสุขะกุล “สังวาลย์ 14” ได้รับเกียรตินิยม AM/RHT 83.39 คะแนน และ รองเท้านารีเกรแฮม โรเบิร์ตสัน “สังวาลย์ 1” ได้รับเกียรตินิยม HCC/RHT 79.48 คะแนน

 

Paph. Graham Robertson “Sangwan 1”

 

ปัจจุบันมีรองเท้านารี “สังวาลย์” ที่ได้ขอเกียรตินิยมแล้วกี่รุ่น

ถ้าเป็นรองเท้านารีพันธุ์แท้ก็มี 81 รุ่น ส่วนลูกผสมพันธุ์ใหม่ก็มีราว 26 รุ่น

 

โดยปกติแล้วการขอเกียรตินิยมนี้มีกฎเกณฑ์อย่างไรบ้าง

ถ้ากล้วยไม้ของเรามีคุณภาพดีก็ขอได้เลย แต่เราต้องประเมินคุณภาพกล้วยไม้ของเราเองก่อนด้วยว่าถึงระดับหรือเปล่า ถ้าถึงก็ทำเรื่องขอไป กรรมการก็จะร่วมพิจารณาและให้คะแนนตามลำดับ เช่น ตัวดอก ก้าน สี

 

สำหรับคุณน้อยเองจะวัดคุณภาพรองเท้านารีจากอะไรบ้าง

ใช้สายตาดูนั่นแหละ (หัวเราะ) ก็ดูทั้งสี อย่างพันธุ์ผสมที่เกิดจากต้นนั้นกับต้นนี้ ก็จะนำมาเปรียบเทียบกับต้นข้างเคียงที่เรามีอยู่ว่าได้คุณภาพเท่ากันหรือไม่ เราถึงจะตัดสินใจว่ามันดีจริงหรือเปล่า เวลาที่เราเอาไปให้เขาดู กรรมการเหล่านี้ก็จะเป็นกรรมการที่มีประสบการณ์ระดับหนึ่งแล้ว เขาก็จะดูว่าต้นควรอยู่ในคุณภาพระดับไหน ทั้งตัวดอก สีดอก กลีบดอก ก้านใหญ่เล็ก ขนาดความยาวก้าน นำมาประกอบกัน

 

จากรองเท้านารีตั้งแต่รุ่นแรกจนถึงรองเท้านารีพันธุ์แท้ซูเปอร์เปียนส์ มีพัฒนาการเปลี่ยนไปอย่างไรบ้าง

รองเท้านารีซูเปอร์เปียนส์นี่เราไม่ได้ทำอะไรกับมันเลย เพราะว่าด้วยตัวต้นที่เราได้มา มันออกดอกไม่ยาก เราได้จำนวนดอกหลายดอก ตัวที่คัดมาก็ออกดอกใหญ่อยู่แล้ว แต่สำหรับรองเท้านารีดอยตุง เราจะผสมปรับปรุงพันธุ์ให้ได้คุณภาพดีกว่าพันธุ์ดั้งเดิมที่เราได้มาแต่แรก ถ้าจากสังวาลย์ 1 ที่เราคัดจากไม้ป่ามาเลย เราก็เอามาผสมและปลูกเพื่อคัดเลือกใหม่ จนออกมาเป็นสังวาลย์ 4 และรุ่นต่อๆ มา

ส่วนต้นสังวาลย์ 2 และ 3 ซึ่งยังเป็นต้นป่าอยู่ ก็ได้เกียรตินิยมเหมือนกันในระดับ AM แต่ไม่จำเป็นว่าจะต้องพัฒนาจากต้นที่ได้เกียรตินิยมแล้วเท่านั้นนะ ต้นที่เราเห็นว่าเหมาะสมบางครั้งก็ไม่ได้เกียรตินิยมก็มีที่เราเอามาใช้ในการปรับปรุงพันธุ์

 

 

 

Ongfong
at  / by

Written by