“ตำราแม่ฟ้าหลวง” คือแนวทางการพัฒนาที่ยึดคนเป็นศูนย์กลาง สืบสานพระราชปณิธานของสมเด็จย่า โดยทำงานร่วมกับชุมชนเพื่อพัฒนาศักยภาพและสร้างอาชีพ ควบคู่กับการฟื้นฟูและดูแลรักษาธรรมชาติ เพื่อให้ชุมชนสามารถพึ่งพาตนเอง ขับเคลื่อนการพัฒนาของตน และสืบสานคุณค่าทางวัฒนธรรมได้อย่างต่อเนื่อง

 มูลนิธิฯ เริ่มต้นดำเนินงานใดๆ จากการรับฟังเสมอ โดยใช้เวลาในพื้นที่เพื่อเรียนรู้ปัญหาและความต้องการจากคนในชุมชน แล้วจึงร่วมกันออกแบบกิจกรรมการพัฒนาให้ตอบโจทย์ปัญหาที่ผู้คนเผชิญจริง โดยไม่ตั้งอยู่บนข้อสันนิษฐานจากภายนอก ชุมชนเป็นผู้เลือกว่าควรให้ความสำคัญกับเรื่องใดก่อน และมีส่วนร่วมในทุกขั้นตอนตั้งแต่วันแรก

ตลอดการทำงานร่วมกัน คนในชุมชนได้เรียนรู้และพัฒนาทักษะจากการลงมือทำ อาสาสมัครในพื้นที่เติบโตเป็นผู้นำที่เชื่อมโยงภูมิปัญญาท้องถิ่นกับการทำงานของเจ้าหน้าที่มูลนิธิฯ อีกทั้งยังร่วมกันปรับแนวทางให้สอดคล้องกับความต้องการของชุมชนและผลที่เกิดขึ้นในแต่ละระยะ เพื่อให้คนในชุมชนมีศักยภาพในการดูแลและขับเคลื่อนการพัฒนาต่อไปได้ด้วยตนเองในระยะยาว

แต่ละพื้นที่ก็มีปัญหาต่างกัน มูลนิธิแม่ฟ้าหลวงฯ จะไม่หาทางแก้ไขปัญหาด้วยการนั่งประชุมในสำนักงาน แต่ต้องลงพื้นที่ ไปเห็น ไปเข้าใจปัญหาจริงๆ เมื่อ ‘เข้าใจ เข้าถึงแล้ว การพัฒนาที่ถูกทางจึงจะตามมา’ นักพัฒนาของมูลนิธิแม่ฟ้าหลวงฯ จึงต้องตอบคำถามสำคัญที่ว่า ‘ทุกบาททุกสตางค์ที่เราลงทุนไป ชาวบ้านได้อะไร?’ เสมอ

‘ดอยตุงโมเดล’ คือ บทเรียนและประสบการณ์ด้านการพัฒนาที่ยั่งยืนกว่า 30 ปีจากโครงการพัฒนาดอยตุงฯ เพื่อนำไปปรับใช้ในพื้นที่อื่นๆ โดยมีเป้าหมายเดียวกัน คือ การจัดการทรัพยากรธรรมชาติและพัฒนาคุณภาพชีวิตประชาชนด้านเศรษฐกิจและสังคม

 

3S โมเดล สูตรสำเร็จการพัฒนาอย่างยั่งยืน

มูลนิธิแม่ฟ้าหลวงฯ วางแผนการสนับสนุนแต่ละชุมชนให้สอดคล้องกับบริบทความพร้อมของแต่ละพื้นที่ ผ่านการพัฒนา 3 ระยะ ได้แก่ อยู่รอด พอเพียง และยั่งยืน ซึ่งเชื่อมโยงกันเป็นวงจรที่ได้รับการขับเคลื่อนให้ก้าวหน้าอย่างต่อเนื่อง การพัฒนาจะเกิดขึ้นได้เมื่อชุมชนปรับตัวรับความท้าทายใหม่ๆ และสร้างผู้นำรุ่นต่อไปอยู่เสมอ โดยไม่หยุดอยู่กับความสำเร็จที่ผ่านมา

อยู่รอด (Survival)

สร้างความมั่นคงทางอาหาร ส่งเสริมการเข้าถึงบริการสุขภาพและโครงสร้างพื้นฐานที่จำเป็น พร้อมสนับสนุนให้ชุมชนหยุดยั้งความเสื่อมโทรมของสิ่งแวดล้อม และสร้างอาชีพที่เหมาะกับบริบทพื้นที่ เพื่อให้แต่ละครัวเรือนมีรายได้เพียงพอต่อการดำรงชีวิต โดยไม่ต้องกู้ยืมมาใช้จ่ายในแต่ละวัน

พอเพียง (Sufficiency)

สร้างรายได้ที่มั่นคงในระยะยาวผ่านธุรกิจเพื่อสังคม และการพัฒนาผลผลิตทางการเกษตรและงานหัตถกรรมท้องถิ่นให้เป็นสินค้าคุณภาพที่สร้างรายได้โดยตรงแก่ชุมชน ควบคู่กับการฟื้นฟูป่า เพื่อให้ครอบครัวสามารถสนับสนุนการศึกษาของบุตรหลานได้ตามความใฝ่ฝัน

ยั่งยืน (Sustainability)

สร้างความเข้มแข็งให้ชุมชนสามารถกำหนดทิศทางและพัฒนาอาชีพของตนเอง ควบคู่กับการดูแลป่าและความหลากหลายทางชีวภาพ สร้างภูมิคุ้มกันและความสามารถในการปรับตัวต่อความท้าทายจากภายนอก พร้อมพัฒนาผู้นำรุ่นใหม่ที่มีแนวคิดด้านความยั่งยืน เพื่อสานต่อการพัฒนาสู่อนาคต

4 เสาหลักแห่งการพัฒนาที่ยั่งยืน

โครงการพัฒนาเชิงพื้นที่

วัตถุประสงค์

ยกระดับคุณภาพชีวิต เสริมสร้างการพึ่งพาตนเอง และพัฒนาผู้นำชุมชน ผ่านการพัฒนาแบบองค์รวมที่สอดคล้องกับบริบทของแต่ละพื้นที่ โดยต่อยอดประสบการณ์จากโครงการพัฒนาดอยตุงฯ และโครงการขยายผลอื่นๆ ทั้งในประเทศและต่างประเทศ เพื่อแก้ไขปัญหาความยากจน ความเหลื่อมล้ำ ความเสื่อมโทรมของสิ่งแวดล้อม และการปลูกพืชเสพติด

ผลลัพธ์ที่มุ่งหวัง

→ ระบบนิเวศได้รับการฟื้นฟู ชุมชนมีอาชีพที่ยั่งยืน คุณภาพชีวิตดีขึ้น มีความมั่นคงทางอาหาร และสามารถรับมือกับความเปลี่ยนแปลงทางการเงินได้ในระยะยาว

→ คนในชุมชนเข้าถึงบริการสุขภาพและการเรียนรู้ตลอดชีวิต มีผู้นำท้องถิ่นที่มีศักยภาพ คนรุ่นใหม่มีแนวคิดด้านความยั่งยืน และชุมชนมีระบบบริหารจัดการที่เข้มแข็ง สามารถพึ่งพาตนเองและพัฒนาต่อไปได้ แม้สิ้นสุดการสนับสนุนจากโครงการ

กลยุทธ์

→ รับฟังชุมชนเพื่อเข้าใจความต้องการที่แท้จริง สำรวจสภาพระบบนิเวศและบริบททางสังคมในแต่ละพื้นที่ พร้อมร่วมกับคนในท้องถิ่นออกแบบแนวทางพัฒนาอาชีพที่เหมาะสม

→ ประยุกต์ใช้หลักการ 3S โมเดล ตามความพร้อมของชุมชน โดยพัฒนาอาสาสมัครและผู้นำท้องถิ่น ส่งเสริมเกษตรกรรมที่ยั่งยืนและการดูแลทรัพยากรธรรมชาติ พร้อมเคารพและให้คุณค่ากับมรดกทางวัฒนธรรมของชุมชน

→ เสริมศักยภาพคนรุ่นใหม่ผ่านการศึกษาแบบองค์รวม การพัฒนาทักษะชีวิตที่จำเป็นและสอดคล้องกับความต้องการของสังคมที่เปลี่ยนแปลงไป เพื่อสร้างผู้นำท้องถิ่นรุ่นใหม่ ส่งเสริมการเรียนรู้ตลอดชีวิต สืบสานวัฒนธรรม และดูแลให้ทรัพยากรธรรมชาติฟื้นตัวและคงอยู่ต่อไป

ธุรกิจเพื่อสังคม

วัตถุประสงค์

สร้างรายได้ที่เป็นธรรม อาชีพที่มั่นคง และการเข้าถึงตลาดที่ยั่งยืนให้แก่เกษตรกรและช่างฝีมือในท้องถิ่น ผ่านแบรนด์ “ดอยตุง” (DoiTung) และกิจกรรมทางธุรกิจเพื่อสังคมอื่นๆ โดยเชื่อมโยงทักษะและทรัพยากรของชุมชนเข้ากับวิสาหกิจที่ดำเนินงานได้จริง เพื่อสนับสนุนการพัฒนาและการพึ่งพาตนเอง

ผลลัพธ์ที่คาดหวัง

→ รายได้ที่เป็นธรรมและมั่นคงยิ่งขึ้น เกิดการจ้างงานที่ยั่งยืน และมีความเชื่อมโยงระหว่างผู้ผลิตในท้องถิ่นกับตลาดที่เข้มแข็งขึ้น

→ วิสาหกิจที่สามารถดำเนินงานและเติบโตได้จริง ซึ่งช่วยรักษาสิทธิ์การเข้าถึงตลาดอย่างต่อเนื่อง และสนับสนุนการพัฒนาชุมชนอย่างยั่งยืน

กลยุทธ์

→ พัฒนาผลิตภัณฑ์ กาแฟ แมคคาเดเมีย อาหารแปรรูปอื่นๆ งานหัตถกรรม เซรามิก และการท่องเที่ยวอย่างยั่งยืน ควบคู่กับการยกระดับทักษะ คุณภาพสินค้า การจัดหาวัตถุดิบอย่างมีจริยธรรม (Ethical Sourcing) และการสร้างการมีส่วนร่วมกับผู้บริโภคอย่างรับผิดชอบ

→ เชื่อมโยงผู้ผลิตเข้าสู่ตลาด ทั้งในประเทศและต่างประเทศ ผ่านช่องทางค้าปลีกและดิจิทัลที่เหมาะสม พร้อมทั้งเพิ่มความหลากหลายของผลิตภัณฑ์และช่องทางการขาย เพื่อเสริมสร้างความยืดหยุ่นพร้อมรับมือกับความผันผวนของตลาด

→ ใช้โมเดลธุรกิจเพื่อสังคมที่เติบโตได้จริง เพื่อสนับสนุนการพัฒนาระยะยาวและลดการพึ่งพาเงินบริจาค โดยคงหมุดหมายความสำเร็จด้านการพึ่งพาตนเองทางการเงินเมื่อปี พ.ศ. 2543 (ค.ศ. 2000) ให้เป็นบทเรียนเฉพาะของโครงการพัฒนาดอยตุงฯ

การดำเนินงานแก้ไขปัญหาโดยใช้ธรรมชาติเป็นฐาน (NbS)

วัตถุประสงค์

ฟื้นฟูและปกป้องป่าและความหลากหลายทางชีวภาพ ควบคู่กับการสร้างความมั่นคงด้านอาชีพให้ชุมชน โดยสร้างมูลค่าทางเศรษฐกิจจากทรัพยากรธรรมชาติอย่างยั่งยืน เพิ่มแหล่งดูดซับคาร์บอน และใช้คาร์บอนเครดิตที่มีความน่าเชื่อถือสูงเป็นกลไกรับมือกับการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ พร้อมสนับสนุนภาครัฐและภาคธุรกิจในการมุ่งสู่เป้าหมายการปล่อยก๊าซเรือนกระจกสุทธิเป็นศูนย์

ผลลัพธ์ที่มุ่งหวัง

→ ป่าได้รับการฟื้นฟูให้สมบูรณ์ มีความหลากหลายทางชีวภาพ และระบบนิเวศสามารถรับมือและฟื้นตัวจากความเปลี่ยนแปลงได้ โดยมีชุมชนเป็นกำลังสำคัญในการดูแลรักษาอย่างยั่งยืน

→ เกิดผลลัพธ์ด้านการลดและกักเก็บคาร์บอนที่น่าเชื่อถือ พร้อมสร้างโอกาสทางเศรษฐกิจที่ยั่งยืน เชื่อมโยงการอนุรักษ์ป่าเข้ากับคุณภาพชีวิตที่ดีของชุมชนโดยตรง

กลยุทธ์

→ เสริมศักยภาพชุมชนในการจัดการป่า ฟื้นฟูระบบนิเวศ พัฒนาองค์ความรู้ด้านความหลากหลายทางชีวภาพ และใช้ทรัพยากรอย่างยั่งยืน เพื่อให้การดูแลรักษาธรรมชาติเชื่อมโยงกับอาชีพที่สร้างรายได้ให้คนในพื้นที่

→ พัฒนาโครงการคาร์บอนเครดิตที่มีความน่าเชื่อถือสูง พร้อมติดตามผลลัพธ์ด้านสิ่งแวดล้อมและชุมชนอย่างเข้มงวด โดยใช้ข้อมูลและความเข้าใจเรื่องทุนธรรมชาติประกอบการตัดสินใจเชิงกลยุทธ์ และลดความเสี่ยงจากการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศในเชิงรุก

→ เสริมความสามารถในการรับมือกับการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศผ่านเกษตรกรรมที่ยั่งยืน ทั้งการปลูกพืชหมุนเวียนที่ปรับให้เหมาะกับสภาพแวดล้อม การปลูกฟื้นฟูป่าในพื้นที่เป้าหมาย และการติดตามสภาพระบบนิเวศอย่างต่อเนื่อง เพื่อรักษาความมั่นคงด้านอาชีพของชุมชน พร้อมทำหน้าที่เป็นศูนย์กลางประสานความร่วมมือระหว่างภาครัฐ ภาคเอกชน และภาคประชาชน เชื่อมโยงนโยบายภาครัฐ ทรัพยากรจากภาคธุรกิจ และพลังของผู้นำชุมชน เพื่อขับเคลื่อนการพัฒนาที่ทุกภาคส่วนมีส่วนร่วมและสามารถพึ่งพาตนเองได้

บทบาทที่ปรึกษาด้านความยั่งยืน

วัตถุประสงค์

ร่วมพัฒนาแนวทางด้านความยั่งยืนที่นำไปปฏิบัติได้จริงกับภาคธุรกิจและองค์กรต่างๆ โดยผสานประสบการณ์การทำงานในพื้นที่ตลอดหลายทศวรรษเข้ากับความต้องการของแต่ละองค์กร ครอบคลุมการจัดการทรัพยากรหมุนเวียนและขยะเป็นศูนย์ การจัดการลุ่มน้ำและการเติมน้ำคืนสู่ธรรมชาติ การอนุรักษ์ความหลากหลายทางชีวภาพ การฟื้นฟูป่า และการประเมินสภาพเศรษฐกิจและสังคมระดับชุมชน พร้อมขยายผลผ่านการเรียนรู้จากการลงมือปฏิบัติใน “มหาวิทยาลัยที่มีชีวิต” และสร้างแรงบันดาลใจให้คนรุ่นใหม่ผ่านกิจกรรมที่เปิดโอกาสให้เยาวชนในเมืองได้สัมผัสธรรมชาติและทำงานเพื่อชุมชน

ผลลัพธ์ที่มุ่งหวัง

→ องค์กรภาคีสามารถนำหลักการ ESG และองค์ความรู้ด้านความยั่งยืนไปประยุกต์ใช้เป็นแนวทางที่ผ่านการทดสอบในพื้นที่จริง และสร้างประโยชน์ได้ในระยะยาว

→ เกิดการดูแลและใช้ทรัพยากรอย่างรับผิดชอบ ลดผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อม พร้อมสร้างผลลัพธ์ที่ดีและยั่งยืนยิ่งขึ้นให้แก่ชุมชนในพื้นที่

กลยุทธ์

→ ให้คำปรึกษาที่นำไปใช้ได้จริง จัดการฝึกอบรมเชิงปฏิบัติการ และสนับสนุนการดำเนินงานอย่างเป็นขั้นตอน เพื่อให้องค์กรนำความยั่งยืนไปสู่การปฏิบัติ พร้อมเชื่อมโยงภาคธุรกิจและองค์กรต่างๆ เข้ากับชุมชน ผู้เชี่ยวชาญ และภาคีภาครัฐ

→ พัฒนาพื้นที่ดำเนินงานให้เป็นแหล่งเรียนรู้จากประสบการณ์จริง ผ่าน “มหาวิทยาลัยที่มีชีวิต” ซึ่งจัดการศึกษาดูงาน การฝึกอบรม และเวทีแลกเปลี่ยนเรียนรู้ เพื่อให้องค์กรนำรูปแบบการพัฒนาที่ยั่งยืนซึ่งผ่านการทดสอบในพื้นที่ไปปรับใช้ให้เหมาะกับบริบทของตนเอง

→ เชื่อมโยงผู้คนในเมืองกับระบบนิเวศในชนบท ผ่านการเรียนรู้และลงมือทำในพื้นที่จริง เปิดโอกาสให้เยาวชนในเมืองมีส่วนร่วมในงานเพื่อชุมชนและการอนุรักษ์ธรรมชาติ เพื่อสร้างความเข้าใจและความผูกพันกับสิ่งแวดล้อม ปลูกฝังค่านิยมด้านความยั่งยืนตลอดชีวิต และพัฒนาผู้นำรุ่นใหม่ที่มีจิตสาธารณะ พร้อมร่วมแก้ไขปัญหาสิ่งแวดล้อมและสังคมที่ซับซ้อน

การขับเคลื่อนเชิงนโยบาย

จากการปฏิบัติจริงในพื้นที่ สู่การเปลี่ยนแปลงในระดับโลก

มูลนิธิแม่ฟ้าหลวงฯ นำประสบการณ์การทำงานในพื้นที่ตลอดหลายทศวรรษมาพัฒนาเป็นข้อเสนอเชิงนโยบายที่นำไปปฏิบัติได้จริง ทั้งในระดับประเทศและระดับนานาชาติ ผ่านการแลกเปลี่ยนอย่างสร้างสรรค์กับผู้นำด้านการกำหนดนโยบาย การถ่ายทอดองค์ความรู้จากการปฏิบัติ และการร่วมกำหนดกรอบการพัฒนาที่ยั่งยืนที่เปิดโอกาสให้ทุกคนมีส่วนร่วม

นำผลลัพธ์จากการทำงานในพื้นที่จริงมาสร้างหลักฐานเชิงประจักษ์ที่ยึดคนเป็นศูนย์กลาง เพื่อสนับสนุนการกำหนดนโยบายทั้งในระดับประเทศและระดับโลก มูลนิธิดำเนินโครงการต่างๆ ที่แสดงให้เห็นว่า การบริหารจัดการที่นำโดยชุมชน การพัฒนาอาชีพที่ยั่งยืน ธุรกิจเพื่อสังคม และการจัดการทุนธรรมชาติ สามารถสร้างผลลัพธ์ระยะยาวที่วัดผลได้

ในระดับประเทศ มูลนิธิฯ มีส่วนร่วมก่อตั้งสมาคมธุรกิจเพื่อสังคม (Social Enterprise Thailand) เพื่อสนับสนุนการเติบโตของธุรกิจที่สร้างคุณค่าทางสังคมและสิ่งแวดล้อม ในระดับนานาชาติ ได้รับความไว้วางใจจากรัฐบาลไทยและองค์กรระหว่างประเทศ เพื่อขับเคลื่อนการพัฒนาที่ยั่งยืนผ่านเวทีของสหประชาชาติ รวมถึงคณะกรรมาธิการยาเสพติด (CND) คณะกรรมาธิการเศรษฐกิจและสังคมแห่งเอเชียและแปซิฟิก (ESCAP) และคณะมนตรีเศรษฐกิจและสังคมแห่งสหประชาชาติ (ECOSOC)

มูลนิธิฯ ยังมีการแบ่งปันข้อมูลที่ผ่านการตรวจสอบและบทเรียนจากการทำงานจริงกับผู้กำหนดนโยบาย ทั้งเรื่องการพัฒนาอาชีพ การฟื้นฟูป่า ความหลากหลายทางชีวภาพ แนวทางการชดเชยคาร์บอน และการเสริมสร้างความเข้มแข็งให้ชุมชนพร้อมรับมือกับความเปลี่ยนแปลง เพื่อให้แต่ละประเทศสามารถนำประสบการณ์เหล่านี้ไปปรับใช้ในการกำหนดนโยบายและวางแผนพัฒนาให้เหมาะกับบริบทของตนเอง

บทบาทบนเวทีโลก

มูลนิธิแม่ฟ้าหลวงฯ นำเสนอข้อมูลและบทเรียนจากการทำงานจริงที่ยึดคนเป็นศูนย์กลาง เพื่อแสดงให้เห็นว่า ชุมชนสามารถก้าวจากการมีปัจจัยพื้นฐานเพียงพอต่อการดำรงชีวิต ไปสู่การมีอาชีพที่มั่นคงและพึ่งพาตนเองได้ในระยะยาวอย่างไร ประสบการณ์จากการดำเนินงานยังก่อให้เกิดความเชื่อมโยงบทบาทของผู้นำชุมชน การลงมือปฏิบัติเพื่อความยั่งยืน อัตลักษณ์ทางวัฒนธรรม และการดูแลรักษาทรัพยากรธรรมชาติเข้าด้วยกัน

มูลนิธิฯ นำแนวปฏิบัติที่ดีจากทั่วโลกมาผสานกับประสบการณ์ที่ผ่านการพิสูจน์ในพื้นที่ด้วยความอ่อนน้อมและพร้อมเรียนรู้อยู่เสมอ เพื่อพัฒนาแนวทางใหม่และปรับวิธีทำงานให้เหมาะกับบริบทของแต่ละชุมชน พร้อมกับเชื่อว่าการพัฒนาต้องไม่หยุดนิ่ง จึงเรียนรู้และปรับตัวอย่างต่อเนื่อง พร้อมทำงานร่วมกับภาคีจากทุกภาคส่วน เพื่อเชื่อมเป้าหมายเชิงนโยบายเข้ากับการปฏิบัติที่สอดคล้องกับความเป็นจริงในพื้นที่

ผลลัพธ์ที่ยั่งยืนเริ่มต้นจากการเข้าใจชีวิตและเห็นคุณค่าของผืนดินที่หล่อเลี้ยงผู้คน

มูลนิธิฯ นำประสบการณ์จากการปฏิบัติจริงที่เริ่มต้นบนดอยตุงสู่พื้นที่โครงการขยายผลในประเทศต่างๆ มาสร้างองค์ความรู้และหลักฐานเชิงประจักษ์ที่ยึดคนเป็นศูนย์กลาง รวมทั้งถ่ายทอดบทเรียนผ่านความร่วมมือที่เปิดกว้างและการแลกเปลี่ยนเชิงนโยบายในเวทีโลก พร้อมปรับแนวทางให้ทันต่อความท้าทายใหม่ๆ ในการพัฒนาอยู่เสมอ

แม้การดำเนินงานจะพัฒนาไปตามยุคสมัย แต่หัวใจสำคัญยังคงเดิม คือการทำงานด้วยความอ่อนน้อมและอุทิศตนเพื่อประโยชน์ส่วนรวม เสริมศักยภาพให้ชุมชนกำหนดอนาคตและพึ่งพาตนเองได้ในระยะยาว ควบคู่กับการฟื้นฟูระบบนิเวศและทุนธรรมชาติที่เป็นรากฐานของทุกชีวิต